بەشی نێودەوڵەتی: مردنی لیندسی گراهام، سیناتۆری کۆماریخواز و یەکێک لە ناسراوترین کەسایەتییەکانی بزووتنەوەی شەڕخوازی ئەمریکا، لە تەمەنی ٧١ ساڵیدا، تەنیا کۆتایی ژیانی سیاسەتمەدارێک نییە؛ هەروەها کۆتایی یەکێک لە گرنگترین بنیاتنەرانی ستراتیژی زۆرترین فشار و سزا و ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ کۆماری ئیسلامی ئێرانە لە پێکهاتەی سیاسی واشنتۆندا.
لە ماوەی زیاتر لە دوو دەیە لە ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکادا، گراهام یەکێک لە لایەنگرانی سەرەکی دەستێوەردانەکانی سەربازیی ئەمریکا لە ڕۆژئاوای ئاسیا و چڕبوونەوەی گەمارۆ ئابوورییەکانی سەر ئێران و پشتیوانیی بێ مەرج لە ڕژێمی زایۆنیستی بوو و ناوەکەی هەمیشە پەیوەست بوو بە سیاسەتە شەڕانگێزەکانی واشنتۆن لە دژی میحوەری خۆڕاگری.
هەرچەندە گراهام لە میدیاکانی ئەمریکادا وەک یەکێک لە سیاسەتمەدارە کاریگەرەکانی پارتی کۆمارییەکان باس دەکرێت، بەڵام لە ناوچەی ڕۆژئاوای ئاسیادا، لە سەرووی هەموو شتێکەوە بە هەڵوێستە شەڕخوازەکانی و پشتیوانی لە داگیرکاری و هەوڵە بەردەوامەکانی بۆ زیادکردنی فشارەکان بۆ سەر گەلانی ناوچەکە ناسرابوو.
لە هەموو ساڵانی ڕابردوودا، لە شەڕەکانی عێراق و ئەفغانستانەوە تا پشتیوانی لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ڕژێمی زایۆنی لە غەززە و لوبنان، لە پێشەنگی پشتیوانی لە کەڵک وەرگرتن لە دەسەڵاتی سەربازی ئەمریکا بوو.
ئەوەی مردنی گراهامی زیاتر جێگەی سەرنج بوو، دوا لێدوانەکانی بوو کە تەنها چەند کاتژمێرێک پێش مردنی گراهام بوو. بەگوێرەی ئاکسیۆس، کاتێک کەسانی دەوروبەری داوایان لێکردووە بە زووترین کات سەردانی پزیشک بکات بەهۆی تێکچوونی باری تەندروستییەوە، بە تۆنێکی گاڵتەجاڕانە وەڵامی داوەتەوە و دەڵێت: "ئێستا ناتوانم بمرم؛ هێشتا دەبێت پاڵ بە سزاکانی سەر ڕووسیا بنێم و کێشەی ئێران چارەسەر بکەم و ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی نێوان ئیسرائیل و سعوودیە تەواو بکەم".
ئەم ڕستەیە، بەبێ گوێدانە لایەنی گاڵتەجاڕانەی گراهام، بە ڕوونی یەکمایەتییە سیاسییەکانی گراهام لە دوا کاتژمێرەکانی کۆتایی ژیانیدا نیشان دەدات؛ سێ فایل کە ساڵانێکە هەوڵیدا کۆتاییان پێبێنێت بەڵام هیچیانی تەواو نەکرد.
دوای چەند کاتژمێرێک هەواڵی کۆچی دوایی ڕاگەیەندرا و هەموو ئەو ئاواتانە بە تەواونەکراوی مانەوە.
لە ڕاستیدا پرۆژەی “بڕیارنامەی ئێران” کە گراهام باسی دەکرد، هەمان سیاسەتی لەمێژینەی گوشار، سزا، هەڕەشە و تەنانەت کردەی سەربازی بوو بۆ ناچارکردنی کۆماری ئیسلامی بۆ گۆڕینی ڕەفتار یان سیستەمی سیاسی؛ سیاسەتێک کە لە ساڵانی ڕابردوودا ملیارەها دۆلاری بە ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی داوە بەڵام نەیتوانیوە ئامانجە دیاریکراوەکانی بەدەست بهێنێت.
بنیاتنەری زۆرترین فشار
لیندسی گراهام یەکێک بوو لە یەکەم سیاسەتمەدارەکان کە پشتگیری لە کشانەوەی ئیدارەی دۆناڵد ترامپ لە ڕێکخراوی کاروباری پەیوەند بە ئێران کرد و نەک هەر گەڕانەوەی ئەمریکای بۆ ڕێککەوتنی ئەتۆمی ڕەتکردەوە، بەڵکوو چەندین جار داوای زیادکردنی سزاکان و چڕکردنەوەی فشارە ئابوورییەکان و تەنانەت بە ئامانجگرتنی ژێرخانی گرنگی ئێرانیشی کرد.
ناوبراو چەندین جار لە چاوپێکەوتن و وتارەکانیدا جەختی لەوە کردبووەوە کە تاکە ڕێگە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی کۆماری ئیسلامی، کەڵک وەرگرتن لە گەمارۆکانی پەکخستن و هەڕەشەی سەربازییە لە یەک کاتدا.
لە ساڵانی ڕابردوودا، لە وەڵامی پێشهاتەکانی ناوچەکەدا، چەندین جار داوای لە حکومەتی ئەمریکا کردووە دامەزراوە نەوتییەکان و ژێرخانی وزەی ئێران بکاتە ئامانج، پێی وایە فشارە سەربازییەکان دەتوانن تاران ناچار بکەن پاشەکشە بکات.
هەروەها گراهام لایەنگری سەرەکی سیاسەتی بەناو "زۆرترین فشار" بوو، سیاسەتێک کە ئیدارەی ترەمپ لەگەڵ کشانەوەی لە بەرجام لە ساڵی ٢٠١٨ دەستیپێکرد، کە ئامانجی کەمکردنەوەی هەناردەی نەوتی ئێران بوو بۆ سفر و بە تەواوی گۆشەگیرکردنی لە ڕووی ئابوورییەوە و دروستکردنی ناڕەزایی ناوخۆیی.
بەڵام نەک هەر ئەم ئامانجانە بەدی نەهاتن، بەڵکوو زۆرێک لە شرۆڤەکارانی ئەمریکی دواتر دانیان بەوەدا نا کە ئەم ستراتیژە نەیتوانی کۆماری ئیسلامی ناچار بکات داواکارییەکانی واشنتۆن قبوڵ بکات.
بەرگریکارێکی بێ مەرجی ڕژێمی زایۆنیستی
تایبەتمەندییەکی دیکەی دیار و بەرچاوی ژیانی سیاسی گراهام پشتیوانییەکی سەرتاسەری بوو لە ڕژێمی زایۆنیستی. ناوبراو لە هەموو قەیرانە ناوچەییەکان، لەوانە شەڕەکانی غەززە، دەستدرێژییە دووبارەکان بۆ سەر لوبنان و هێرشەکانی سەر سووریا لە تەنیشت تەلئەبیب وەستایەوە و هەمیشە داوای زیادکردنی پشتیوانی دارایی و سەربازیی ئەمریکا بۆ ڕژێمی دەکرد.
ئەو نەک هەر بەرگری لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ئیسرائیل کرد، بەڵکوو چەندین جار داوای لە حکومەتی ئەمریکا کرد کە ئەگەر پێویست بوو ڕاستەوخۆ شانبەشانی سوپای ئیسرائیل بچێتە ناو شەڕەکەوە.
هەر لەبەر ئەم هۆکارە زۆرێک لە بەرپرسانی ئیسرائیل گراهامیان بە یەکێک لە هاوپەیمانە نزیکەکانیان لە پێکهاتەی سیاسی ئەمریکادا دەزانی.
ئەم مێژووە بووە هۆی کاردانەوەی بێ وێنەی بەرپرسانی ئیسرائیل دوای بڵاوبوونەوەی هەواڵی مردنی.
بنیامین ناتانیاهۆ ڕایگەیاند کە ئیسرائیل "یەکێک لە گەورەترین هاوڕێکانی" لەدەستداوە. هەروەها ئیسحاق هێرزۆگ و ئیتامار بن گیڤەر و یایر لاپید لە پەیامی جیاوازدا وەک سیاسەتمەدارێک باسیان لەوە کردووە کە هەمیشە ئاسایشی ئیسرائیل لە پێشینەی کارەکانیدایە.
کاردانەوەی واشنتۆن
هەروەها کاردانەوەی بەرپرسانی ئەمریکا نیشانی دا کە گراهام چەندە کاریگەر بووە لە پێکهاتەی سیاسی وڵاتەکەدا. دۆناڵد ترەمپ، لە پەیامێکدا بە "نیشتمانپەروەرێکی ڕاستەقینە" وەسفی کردووە و ستایشی خزمەتەکەی بۆ ئەمریکا دەکات.
هەروەها فەرمانی ئەوە درا کە ئاڵای ئەمریکا لە کۆشکی سپی بە نیوە هەڵبکرێت وەک ڕێزلێنانێک.
ئەم کاردانەوەیانە ئەوە دەردەخەن کە گراهام تەنها سیناتۆرێکی ئاسایی نەبووە، بەڵکۆو بە یەکێک لە کەسایەتییە کاریگەرەکانی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا دادەنرا، بەتایبەتی بەرامبەر ئێران و ڕوسیا و ڕۆژئاوای ئاسیا.
ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستییەکان
سەرەڕای هەموو هەوڵەکانی گراهام، زۆرێک لەو ئامانجانەی کە ساڵانێکە کاریان بۆ بەدەستهێنان، نەگەیشتنە ئەنجام. کۆماری ئیسلامی ئێران نەک هەر نەڕووخا، بەڵکوو توانی توانای بەرگری و مووشەکی و ناوچەیی خۆی پەرە پێبدات و ببێتە یاریزانێکی یەکلاکەرەوە لە زۆرێک لە هاوکێشەکانی ڕۆژئاوای ئاسیادا.
هاوکات پڕۆژەی گۆشەگیرکردنی ئێرانیش ڕووبەڕووی ئاستەنگی جیددی بووەوە. فراوانبوونی هاوکارییەکانی تاران لەگەڵ زلهێزەکانی ئاسیا، ئەندامێتی لە ڕێکخراوە ناوچەییەکان و زیادبوونی کارلێکی ئابووری لەگەڵ وڵاتانی جۆراوجۆر نیشانی دا کە سیاسەتی زۆرترین فشار نەیتوانیوە ئێران لە هاوکێشە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان دوور بخاتەوە.
لە لایەکی دیکەوە پێشهاتەکانی ساڵانی ڕابردووش نیشانیان داوە کە زۆرێک لە خەمڵاندنەکانی گراهام سەبارەت بە داهاتووی کۆماری ئیسلامی نەهاتووەتە دی.
ناوبراو چەندین جار باسی لە داڕمانی نزیکی سیستەمی سیاسی ئێران کردبوو، بەڵام پڕۆسەی پێشهاتە ناوچەییەکان و بەردەوامی ڕۆڵی کۆماری ئیسلامی پێچەوانەی ئەو پێشبینیانەیان نیشان داوە.
کۆتایی بیرکردنەوەیەک نەک تەنها سیاسەتمەدارێک
دەکرێ مردنی لیندسی گراهام زیاتر لە کۆتایی ژیانی سیناتۆرێکی ئەمریکی هەڵسەنگێندرێت. ئەو ڕەمزی نەوەی سیاسەتمەدارانی واشنتۆن بوو کە پێیان وابوو لە ڕێگەی گەمارۆ و هەڕەشە و شەڕەوە دەتوانرێت ئیرادەی گەلان بگۆڕدرێت و نەزمی خوازراوی ئەمریکا بەسەر ناوچەکەدا بسەپێندرێت.
ژیانی سیاسی پڕ بوو لە پشتیوانی لە شەڕ و گۆڕینی سیستەمی سیاسی و جێبەجێکردنی فشاری ئابووری و پشتیوانی بێ مەرج لە ڕژێمی زایۆنی؛ ڕێبازێک کە لە زۆر حاڵەتدا نەک هەر نەیتوانی ئامانجە ڕاگەیەندراوەکان بگات، بەڵکو ناسەقامگیری و قەیرانەکانی ناوچەکەی زیاتر کرد.
دوا ڕستەی گراهام کە بە دڵنیاییەوە باسی "چارەسەرکردنی پرسی ئێران"ی کردبوو، ئێستا زیاتر لە جاران بیرهێنانەوەی بۆشایی نێوان خواستەکانی سیاسەتمەدارە شەڕخوازەکان و واقیعەکانی سەر زەمینە.
لە کاتێکدا مرد کە پرۆژەی زۆرترین فشار بەدی نەهات، ئێران لە هاوکێشە ناوچەییەکان دوور نەخرایەوە، نەزمی خوازراوی ئەمریکا لە ڕۆژئاوای ئاسیا پێک نەهات و زۆرێک لەو ئامانجانەی کە ساڵانێک بوو کاریان بۆ کردبوو، بەدی نەهات.
لەم ڕوانگەیەوە مردنی گراهام تەنیا کۆتایی ژیانی سیاسی سیناتۆرێک نییە؛ بەڵکو هێمایە بۆ کۆتایی هاتنی بیرکردنەوەیەک کە پێیوابوو داهاتووی گەلان دەتوانرێت بە پشتبەستن بە دەسەڵاتی سەربازی و سزا و فشار دیاری بکرێت.
وەک زۆرێک لە سیاسەتمەدارە شەڕخوازەکانی پێش خۆی، بە ئاواتێکی بەدی نەهاتووەوە گۆڕەپانی سیاسی بەجێهێشت؛ لە کاتێکدا مێژوو حوکمدانی سەرکەوتن یان شکستی ئەم ستراتیژیانە بۆ واقیعەکانی سەر زەوی و ئەنجامە بەرجەستەکراوەکانیان جێهێشتووە.
Your Comment